(najczęściej zadawane pytania: czy takie – tu wskazane – zachowanie męża/żony uprawnia do domagania się rozwodu z jej/jego wyłącznej winy? czy to że – tu wskazane – może spowodować, iż Sąd da żonie/mężowi rozwód z mojej wyłącznej winy?)

K.r.o. nie reguluje wprost jakie zachowania małżonka uzasadniają orzeczenie rozwodu z jego winy. Tym samym stwierdzenie przedmiotowej okoliczności zależne jest każdorazowo od stanowiska Sądu, które opiera się na zindywidualizowanych okolicznościach zastanych w danej sprawie.

Bogate orzecznictwo pozwala jednak wyodrębnić najczęstsze okoliczności mogące uzasadnić orzeczenie rozwodu od winy jednej ze stron, przy czym należy pamiętać, iż lista ta nie jest lista zamkniętą.

Do  zawinionych przyczyn rozkładu pożycia małżeńskiego zaliczyć można:

a) Groźbę

"Przy ocenie, czy groźba rzucona przez jednego małżonka pod adresem drugiego małżonka mogła wpłynąć na rozkład pożycia stron, należy mieć na względzie nie tylko to, czy drugi małżonek mógł poczuć się tą groźbą zagrożony, lecz przede wszystkim to, czy użycie groźby może świadczyć o wrogim nastawieniu i jakie reakcje może wywołać u drugiego małżonka" (orzeczenie SN z dnia 24 kwietnia 1951 r., C 735/50, NP 1951, nr 12, s. 44).

b) Nieetyczne postępowanie

"Nie ulega wątpliwości, że gdy jeden z małżonków stwierdzi, że jego małżonek, którego uważał za człowieka bez skazy, wysoce moralnego, popełnił przed zawarciem małżeństwa czyn w wysokim stopniu niemoralny, to stwierdzenie takich faktów, wywołując rozczarowanie, może pociągnąć za sobą niechęć do małżonka i nawet zupełny rozkład pożycia" (orzeczenie SN z dnia 31 maja 1949 r., C 583/49, PiP 1950, z. 8-9, s. 176).

c) Nieróbstwo

"Z punktu widzenia zasad współżycia społecznego w Polsce nie zasługuje na aprobatę, by młoda kobieta nie zarobkowała i uchylała się od ponoszenia częściowego udziału utrzymania swego dziecka" (orzeczenie SN z dnia 10 października 1950 r., C 300/50, PiP 1951, z. 10, s. 628).

"(...) Bezczynny tryb życia żony-lalki może w zasadzie wywołać rozkład pożycia. Przy ocenie jednak tego związku przyczynowego należy mieć na uwadze całokształt stosunków materialnych i psychicznych małżonków. (...) Należało rozważyć, czy «sybarycki» tryb życia pozwanej nie był zgodny z wolą powoda, w takim przypadku bowiem należałoby uznać za wadliwy wniosek, że postępowanie pozwanej zgodne z wolą męża mogło wywołać rozkład pożycia. W szczególności wymaga ustalenia, czy powód wymagał od żony, by zmieniła dotychczasowy tryb życia, by zaniechała zabaw i przyjęć, a zajęła się pracą zarobkową oraz czy i w jaki sposób starał się wpłynąć na pozwaną w tym kierunku. Jedynie bowiem ustalenie, że postępowanie pozwanej, jej bezczynne życie spotkało się z wyraźną dezaprobatą powoda, mogłoby prowadzić do wniosku, że stan ten był ważnym powodem rozkładu" (orzeczenie SN z dnia 18 sierpnia 1955 r., II Cr 1082/54, PiP 1956, z. 2, s. 393).

"W stosunkach wiejskich żona ma obowiązek pomagania mężowi w miarę swych sił w pracy w gospodarstwie i nieuzasadnione uchylanie się od tego obowiązku może stanowić ważną i zawinioną przyczynę powstania rozkładu" (orzeczenie SN z dnia 25 marca 1959 r., I CR 1218/57, RPE 1960, nr 2, s. 404).

d) Odmowę współżycia płciowego

"Małżeństwo, które nie przystępuje do wypełnienia obowiązków, jakie nakłada zawarcie związku małżeńskiego (...), jest od samego początku martwe i nie spełnia swych zadań społecznych (...). Sama odmowa rozpoczęcia współżycia przez jednego z małżonków może być uznana za ważny powód rozkładu pożycia małżeńskiego, a jej motywy miałyby znaczenie dla oceny winy w spowodowaniu rozkładu tego pożycia" (orzeczenie SN z dnia 2 maja 1952 r., C 1096/51, NP 1953, nr 5, s. 81 oraz z dnia 2 maja 1959 r., CR 219/58, RPE 1960, nr 3, s. 286).

e) Odmowę wzajemnej pomocy

"Naruszenie obowiązku wzajemnej pomocy, jeżeli wywołało stały rozkład pożycia małżeńskiego, może być uznane za wystarczającą podstawę do orzeczenia rozwodu. (orzeczenie SN z dnia 23 lutego 1950 r., WaC 298/49, PiP 1950, z. 10, s. 145).

f) Opuszczenie współmałżonka

Porzucenie współmałżonka prowadzi nieuchronnie do powstania rozkładu pożycia. Chodzi o opuszczenie mające charakter trwały i nie wywołane uzasadnioną przyczyną. Natomiast "opuszczenie przez żonę z dziećmi wspólnego domu, stanowiące reakcję na poważne zagrożenie ze strony męża bezpieczeństwa osobistego i wspólnych dzieci, nie jest moralnie naganne i nie może być uznane za zawinione spowodowanie rozkładu pożycia małżeńskiego" (orzeczenie SN z dnia 28 listopada 1997 r., II CKN 457/97 Mon.Prawn. 1998, nr 5, s. 4).

"Nie usprawiedliwiony poważnymi względami wyjazd jednego z małżonków do innej miejscowości, z zamiarem stałego w niej pobytu, nie tylko nie pociąga za sobą obowiązku wyjazdu drugiego małżonka, ale może być uznany za zawinione jego opuszczenie" (orzeczenie SN z dnia 15 listopada 1951 r., C 1003/51, OSN 1953, poz. 17).

"W przypadku powstania rozkładu pożycia małżeńskiego wskutek opuszczenia męża przez żonę z powodu jego kategorycznego oświadczenia, że z żoną żyć nie będzie, i wezwania jej do opuszczenia domu, należy uznać, że rozkład nastąpił z winy męża; w takim przypadku żona nie ma obowiązku powrotu do męża, dopóki ten nie okaże, że żałuje spowodowania zerwania wspólnego pożycia i że jego zamiar kontynuowania tego pożycia jest szczery i przemyślany" (orzeczenie SN z dnia 8 lutego 1952 r., C 609/51, NP 1953, nr 5, s. 82).

g) Pijaństwo

Nałogowe pijaństwo jest elementem rozsadzającym rodzinę. Pijak wykazuje zmniejszone zainteresowanie losami rodziny przez siebie założonej. Wydając pieniądze na alkohol, pozbawia rodzinę środków pieniężnych niezbędnych dla normalnej egzystencji. Objawami wtórnymi alkoholizmu są: awantury, agresja, zdrada małżeńska itp. Dane statystyczne wskazują na to, że alkoholizm w licznych przypadkach prowadzi do rozbicia więzi rodzinnej. Przeciętnie około 23% rozwodów jest wynikiem nałogowego alkoholizmu pozwanego.

Praktyka sądowa od lat traktuje nałogowy alkoholizm jako przyczynę powstania trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego.

h) Agresję

Agresywny stosunek do współmałżonka może wyrażać się w zniewadze słownej, poniżaniu godności osobistej, zniesławianiu czy naruszeniu nietykalności osobistej. Wszystkie tego rodzaju czyny prowadzą do rozkładu pożycia małżeńskiego. Nawet jednorazowy postępek małżonka wyrażający się w ciężkim znieważeniu, zniesławieniu, poniżeniu godności osobistej czy pobiciu może w określonych okolicznościach stać się przyczyną rozkładu pożycia.

Jak trafnie stwierdził SN w orzeczeniu z dnia 28 sierpnia 1951 r., 154/51 (OSN 1952, poz. 69):

"Doświadczenie wskazuje, że zazwyczaj zniewaga zadrażnia stosunki między ludźmi i dlatego bywa przyczyną lub współprzyczyną częściowego lub zupełnego rozkładu pożycia małżonków. Dotyczy to zarówno wypadków zniewag słownych, jak i faktu uderzenia współmałżonka w twarz".

"(...) Fakt ciężkiego pobicia powoda przez pozwaną uznany być musi za ważny powód rozkładu pożycia małżeńskiego stron zawiniony przez pozwaną" (orzeczenie SN z dnia 7 listopada 1950 r., C 262/50, PiP 1951, z. 8-9, s. 423).

"Poniżanie przez męża godności osobistej żony, polegające na odmawianiu jej równego poziomu życia, póki nie pracowała zarobkowo oraz na szykanowaniu jej, gdy podjęła pracę, winno być uważane za ważną przyczynę powstania rozkładu pożycia małżeńskiego z winy męża" (orzeczenie SN z dnia 9 kwietnia 1953 r., II C 2911/52, PiP 1954, z. 1, s. 180).

Identyczne skutki będzie miało zachowanie się współmałżonka, polegające na ciągłym używaniu pod adresem małżonki wulgarnych słów powszechnie uznawanych za obraźliwe oraz rozgłaszanie wiadomości zniesławiających żonę.

Sąd Najwyższy traktuje wszelką gwałtowną reakcję współmałżonka, wyrażającą się w biciu czy zniewagach, jako zdarzenie pogłębiające rozkład. Równocześnie tak doktryna, jak i orzecznictwo podkreślają, że taka sytuacja jest niedopuszczalna nawet wtedy, gdy była spowodowana poważnym przewinieniem strony przeciwnej (np. zdradą).

W orzeczeniu z dnia 25 listopada 1959 r., 2 CR 44/59 (PiP 1961, z. 7, s. 163) SN wyraził taki pogląd: "Wobec karygodnego zachowania się męża, który bił żonę dotkliwie, stale ją zdradzał, kilkakrotnie opuszczał, a wreszcie całkowicie porzucił rodzinę, fakt, że żona nie szukała kontaktów z mężem, choć znała jego miejsce pobytu i adres, nie może być jej poczytany za współwinę rozkładu".

i) Zaniedbywanie rodziny

Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza zasadę, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki. Są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 23 k.r.o.).

Do obowiązków żony należy dbałość o dom i dzieci. Obowiązek ten w dzisiejszych warunkach nie może sięgać tak daleko, aby miał uniemożliwić wykonywanie przez żonę pracy zawodowej. Z reguły istnieje możność pogodzenia wykonywania obowiązków rodzinnych wobec dzieci z pracą zawodową. Interes osobisty dzieci w zasadzie nie doznaje w tym wypadku uszczerbku.

Nie można przeto małżonce postawić zarzutu zaniedbywania rodziny, posługując się tylko faktem podjęcia przez nią pracy zawodowej (orzeczenie SN z dnia 9 kwietnia 1953 r., II C 2911/52, PiP 1954, z. 1, s. 180).

Notoryczne zaniedbywanie przez żonę wychowywania małoletnich dzieci, połączone z bezczynnym trybem życia, stanowić może powód do powstawania rozkładu pożycia małżeńskiego (orzeczenie SN z dnia 18 sierpnia 1955 r., II Cr 1082/54, PiP 1956, z. 2, s. 393).

j) Niewierność

Strony, zawierając małżeństwo, zobowiązują się do wzajemnej pomocy oraz wierności (art. 23 k.r.o.). Naruszenie zasady wierności prowadzi przeto do złamania danego słowa. Zdrada małżeńska jest od dawna uznawana za przyczynę powstawania rozkładu pożycia małżeńskiego.

W tym zakresie nie było nigdy wątpliwości. Natomiast pewne trudności powstają, gdy chcemy w sposób precyzyjny ustalić, na czym ma polegać naruszenie zasady wierności. Uważam, że trafnie określił to SN w orzeczeniu z dnia 24 kwietnia 1951 r., C 735/50 (NP 1951, nr 12, s. 14) mówiąc, że:

"Naruszeniem wierności małżeńskiej jest nie tylko zdrada polegająca na cudzołóstwie, ale także wszelkie zachowanie się małżonka wobec osoby trzeciej płci odmiennej, które może stwarzać pozory cudzołóstwa lub w inny sposób wykracza poza granice przyjętej normalnie obyczajowości i przyzwoitości".

Identyczne rozumowanie było podstawą do wydania przez SN orzeczenia w dniu 19 grudnia 1950 r. C 322/50 (OSN 1953, poz. 7). Teza tego orzeczenia ma następujące brzmienie: "Zamieszkiwanie kobiety zamężnej w jednej izbie z innym mężczyzną w warunkach stwarzających pozory zdrady małżeńskiej, i to trwające stale, przez dłuższy okres czasu, może być uznane za zawinioną przez nią przyczynę rozkładu pożycia małżeńskiego, bez potrzeby zakwalifikowania tego jako cudzołóstwo".

I wreszcie w orzeczeniu SN z dnia 26 marca 1952 r., C 813/51 (NP 1953, nr 5, s. 82) czytamy:  "Związanie się małżonka z inną osobą węzłem uczuciowym, w którym wprawdzie nie dochodzi do cudzołożnych stosunków, ale któremu towarzyszą wyznania miłości i pocałunki, może być odczute przez drugiego małżonka jako podrywanie, a nawet zerwanie więzi uczuciowej i moralnej, która łączyła małżonków, i może być zależnie od okoliczności, uznane za ważną przyczynę rozkładu pożycia małżeńskiego".

"Istotą małżeństwa są, między innymi, stosunki płciowe między małżonkami, z wyłączeniem takich stosunków z osobami trzecimi; zatem małżonek postępujący z własnej woli wbrew tej zasadzie małżeństwa popełnia umyślnie czyn z punktu widzenia przyjętych zasad współżycia niedozwolony, a tym samym musi być uznany za winnego rozkładu małżeństwa, jeśli czyn jego do rozkładu się przyczynił (...). Niejednokrotnie konflikt pomiędzy uczuciem a więzami małżeństwa jest tak silny, że prowadzi do zjawisk społecznie niepożądanych. Uznanie jednak w takim przypadku braku winy małżonka zrywającego więzy małżeństwa, żeby iść za uczuciem, oznaczałoby faktycznie zezwolenie na jednostronne odstąpienie od związku małżeńskiego w przypadku miłości do osoby trzeciej, która z reguły jest uczuciem silnym; w konsekwencji stanowiłoby to wyrażenie zasady, że małżeństwo jako stosunek prawny jest usprawiedliwione tylko tak długo, póki obie strony się kochają" (orzeczenie SN z dnia 8 maja 1951 r., C 184/51, OSN 1952, poz. 21).

"Cudzołóstwo może być podstawą udzielenia rozwodu bez względu na czas, kiedy je popełniono, jeżeli było ono przyczyną lub choćby jedną z przyczyn rozkładu pożycia stron" (orzeczenie SN z dnia 19 grudnia 1950 r., C 347/50, OSN 1951, poz. 55).

Dodajmy do tego, że nawet fakt jednorazowej zdrady małżeńskiej może być przyczyną rozkładu pożycia małżeńskiego (orzeczenie SN z dnia 24 kwietnia 1951 r., C 667/50, OSN 1953, poz. 9).

Dochowanie wierności nie podlega dyspozycji stron i wobec tego cudzołóstwo stanowi podstawę rozkładu pożycia nawet wtedy, gdy doszło do tego za zgodą współmałżonka (orzeczenie SN z dnia 7 września 1954 r., II C 1255/53, NP 1955, nr 7-8, s. 188).

"Postępowanie żony, która dawała mężowi uzasadnione podstawy do podejrzeń o zdradę oraz nawiązanie przez żonę, bezpośrednio po rozejściu się stron - współżycia z innym mężczyzną usprawiedliwiają w pełni przypisanie żonie winy rozkładu" (orzeczenie SN z dnia 21 kwietnia 1960 r., 4 CR 631/59, OSPiKA 1961, poz. 161).

Obowiązek dochowania wierności małżeńskiej trwa przez cały czas istnienia małżeństwa.

k) Zły stosunek do rodziny małżonka

"Osoba, która zawiera związek małżeński z osobą posiadającą nieletnie dzieci z poprzedniego małżeństwa, jakkolwiek nie sprawuje prawnej pieczy nad nimi, powinna wspólnie ze współmałżonkiem starać się o ich utrzymanie i wychowanie. Uchybia tym obowiązkom małżonek, który zachowaniem swoim stwarza warunki utrudniające drugiemu małżonkowi wypełnienie obowiązku troski o fizyczny i duchowy rozwój dzieci tego małżonka z poprzedniego małżeństwa, w szczególności gdy bez uzasadnionych powodów nie zgadza się na pobyt dzieci we wspólnym domu lub doprowadza drugiego małżonka do oddania dzieci na wychowanie poza wspólnotą rodzinną" (orzeczenie SN z dnia 7 marca 1953 r., C 2031/52, OSN 1953, poz. 123).

"Niewłaściwe zachowanie się jednego z małżonków wobec matki drugiego małżonka, przejawiające się w znieważaniu i biciu jej, a tym bardziej w nastawaniu na jej życie, może stanowić przyczynę trwałego rozkładu pożycia stron, zawinioną przez stronę dopuszczającą się takiego zachowania" (orzeczenie SN z dnia 13 września 1950 r., C 335/50, NP 1951, nr 11, s. 46).

l) Denuncjację

"Złożenie zeznań przed organami wymiaru sprawiedliwości w sprawie przeciwko mężowi, chociaż przepis prawa zezwala na ich odmowę, nie stanowi ważnej przyczyny rozkładu" (orzeczenie SN z dnia 5 kwietnia 1952 r., C 926/51, NP 1953, nr 5, s. 81).

"Oskarżenie męża przez żonę o kradzież przedmiotu ze wspólnego mieszkania i spowodowanie tym przeciwko niemu postępowania karnego zakończonego wyrokiem uniewinniającym, stanowi w zasadzie wyraz rozkładu pożycia małżeńskiego" (orzeczenie SN z dnia 18 września 1951 r., C 479/51, OSN 1952, poz. 30).

4) Skutki - dla strony przeciwnej - orzeczenia rozwodu z winy małżonka.

(najczęściej zadawane pytania: jakie konsekwencję mogę ponieść jeżeli Sąd uzna, iż rozkład małżeństwa spowodowany był moją wyłączną winą?)

Orzeczenie w treści wyroku rozwodowego o wyłącznej winie współmałżonka niesie ze sobą praktyczne majątkowe skutki dla strony przeciwnej . Zgodnie bowiem z treścią art. 60 § 2 k.r.o. jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, Sąd na żądanie małżonka niewinnego może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku. Nadto obowiązek ten wygasa w razie zawarcia przez uprawnionego małżonka nowego małżeństwa, a więc nie jest ograniczony konkretnym wskazanym w ustawie terminem.

Przy orzekaniu o alimentach na podstawie art. 60 § 2 k.r.o. Sąd porównuje sytuację, w jakiej małżonek niewinny znalazł się po rozwodzie, z sytuacją, w jakiej by się znajdował, gdyby pożycie małżonków funkcjonowało normalnie (tak SN w orzeczeniu z dnia 28 października 1980 r., III CRN 222/80, PiP 1982, z. 5-6, s. 147 i n. z glosą A. Szpunara).

| więcej...